මුල් පිටුවට

චතූර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ග චිත්තය

උපේක්ෂා සහ ඒකාග්‍රතා පමණක් පවත්නා චතූර්ථ ධ්‍යානයේ නිශ්ශබ්ද සමාධි මත සෝතාපත්ති මග්ගය ක්‍රියාත්මක වන අවස්ථාව

ලෝකූත්තර මග්ග සෝතාපත්ති මග්ග (4 වන ධ්‍යානය) චතූර්ථ ධ්‍යානය චෛතසික 33 ත්‍රිහේතුක
  • චතූර්ථ ධ්‍යානයේ සමාධිය තමන් වෙත තිබේ; විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ සම්පූර්ණයෙන්ම නවත්වී උපේක්ෂා + ඒකාග්‍රතා පමණක් ඇත.
  • එම නිශ්ශබ්ද සමාධිය මත සත්‍ය 4 නිරීක්ෂණයෙන් සෝතාපත්ති මග්ගය ක්‍රියාත්මක වේ.
  • සම්ප්‍රථිත කේලෙස් තුනේ (සක්කාය දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බත පරාමාස) සදාකාලික නාශය මෙහි සිදුවේ.
  • චෛතසික 33ක් පමණක් යෙදේ (සෙවෙන්ස් + සෝභන 19 + නිශ්ශබ්ද ජ්හාන අංග 7) – සුඛය වෙනුවට උපේක්ෂාව මතු බැවින් ගණන අඩුය.

ස්වභාවය: ලෝකූත්තර මග්ග • ත්‍රිහේතුක

උත්පාදනය: නිශ්ශබ්ද භාවනා සමාධිය මත සත්‍ය 4 දැනගැනීම.

ඵල: සෝතාපත්ති ඵලය (#55).

සාමාන්‍ය අර්ථය: “ධර්මයේ නාග, සත්‍ය 4 මත ස්ථානය පදනම් කරගැනීම.”

  • චතූර්ථ ධ්‍යානය: නිර්වේදිත උපේක්ෂාව හා ඒකාග්‍රතා පමණක් සලස්වන උතුම් සමාධිය.
  • සෝතාපත්ති: ධම්ම “සෝතා” වෙත බැසීම; සසර දොරටුව සදාකාලිකව වසා දැමීම.
  • මග්ග: අට මග්ගංග සම්පූර්ණයෙන් ක්‍රියාත්මක වන අවස්ථාව.
  • ත්‍රිහේතුක: අලෝභ, අදෝස, අමෝහ – මග්ගය අසංකරන මූල.

චතූර්ථ ධ්‍යානයේ උපේක්ෂා මත සාඳාගත් මාර්ගික ප්‍රඥාව, සත්‍ය 4 පළමු වරටම අඛණ්ඩව පෙන්වයි.

වර්ගය

  • ලෝකූත්තර කුසල චිත්තය (පථම මග්ග).
  • ජ්හාන වර්ගය: චතූර්ථ ධ්‍යානය.
  • අරමුණ: නිබ්බාන ධාතු.
  • කාලය: චතූර්ථ ධ්‍යානයේ පිහිටි සමාධියට සම්බන්ධව.

වෙනස්කම්

  • සකදාගාමී මග්ගයෙහිදී තිබූ සූක්ෂම සතුටක් මෙහි නැත; නිශ්ශබ්ද උපේක්ෂාව පමණක් ඇත.
  • ඵල (#55) වහාම උපදින අතර, ඵල සමාපත්තියෙන් එය නැවත අත්දැකිය හැක.

අට මග්ගංග සම්පූර්ණ කිරීම

සම්මා දිට්ඨි සම්මා සංකප්ප සම්මා වාචා සම්මා කම්මන්ත සම්මා ආජීව සම්මා වායාම සම්මා සති සම්මා සමාධි

විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ නැතිවූ නිසා චෛතසික ගණන 33කි (උපේක්ෂා, ඒකාග්‍රතා පමණි).

සබ්බචිත්ත සාධාරණ 7

ඵස්ස උපේක්ෂා වේදනා සංඥා චේතනා ඒකාග්‍රතා ජීවිතින්ද්‍රිය මනසිකාර

සෝභන සමාන 19

  • අලෝභ, අදෝස, අමෝහ, සද්ධා, සති, හිරි, ඔත්තප්ප
  • කාය/චිත්ත පසද්ධි, ලහුතා, මුදුතා, කම්මණ්‍යතා, පාගුඤ්ඤතා, උජුකතා
  • මෛත්‍රී, කරුණා, උපේක්‍ෂා, පඤ්ඤා, විරිය

චතූර්ථ ධ්‍යාන අංග

උපේක්ෂා ඒකාග්‍රතා චිත්ත ලහුතා චිත්ත මුදුතා චිත්ත කම්මණ්‍යතා මනෝදෝර්ය පසද්ධි සමාධි ශක්තිය

උපේක්ෂා මත පදනම් වූ නිශ්ශබ්දභාවය, කේලෙස් වෙන් කිරීම පහසු කරයි.

ජ්හාන විශේෂය

  • සම්මා සමාධිය + සම්මා සති + සම්මා වායාම එකට ක්‍රියාත්මකයි.
  • විතර්ක/විචාර/ප්‍රීති/සුඛ අවසන් වූ නිසා සිත අතිශය සාමවත්.
1. ජලපරිසර භාවනා කළ භික්ෂුව
දිගු කාලයක් නිශ්ශබ්ද සමාධියෙන් පසු, සත්‍ය 4 නිරීක්ෂණය චතූර්ථ ධ්‍යානයේදී සෝතාපත්ති මග්ගයට පෙන්නූ බව දැනේ.
2. ගෘහස්ථ භාවනා වටය
නගරයක ජීවත් වුවත්, සෑම දිනකම අවසානයේ නිශ්ශබ්ද සමාධියට යෙදී ධර්ම විමර්ශනය සිදුකළ ගෘහස්ථයෙකුට සෝතාපත්ති මග්ගය සිදුවේ.
3. ධර්ම දේශනා වැදගත්කම
සිත සරලව සත්‍ය 4 පැහැදිලි කළ ධර්ම දේශකයෙකුට, අලුත් වශයෙන් හේතුව-ප්‍රතිඵල ලකුණු දැක සෝතාපත්ති මග්ගය කීර්තිමත් වේ.
  • චතූර්ථ ධ්‍යානයේ උපේක්ෂා මත, සංඛාර සුව සාමාන්‍යයෙන්ම අවම වන නිසා සත්‍ය 4 නිරීක්ෂණය විශේෂයෙන් වේ.
  • සෝතාපත්ති මග්ගය චිත්තකාලයකදී සංයෝජන 3 නසයි; මේ මගින් කාම රූප අවකාශයේ අනිද්ධේ නිකටම ආරක්ෂාව ලැබේ.
  • ඵල (#55) වහාම උපදින අතර, සෝතාපත්ති සමාපත්තියෙන් නිවන සුව නිතර අත්විඳිය හැක.
  • අභිධර්මයේ දක්වන්නේ, චතූර්ථ ධ්‍යානයේදී සිතේ නිශ්ශබ්ද පස්සෙන් සත්‍ය 4 නිරීක්ෂණය ඕනෑතරම පැහැදිලි බවයි.

මග්ග-ඵල සම්බන්ධය

චිත්ත #54: සෝතාපත්ති මග්ග (4 වන ධ්‍යානය)

චිත්ත #55: සෝතාපත්ති ඵල (4 වන ධ්‍යානය)

එකම චෛතසික 33 කට්ටලය යෙදේ; මග්ගය කේලෙස් නසයි, ඵලය නිවන සුව අත්විඳීමට ඉඩ දේ.

භාවනා උපදෙස්

  • උපේක්ෂා සමාධිය බලා තබා, සත්‍ය 4 නිරීක්ෂණය පටන් ගන්න.
  • ආදියට සීල සම්පූර්ණයෙන් සුරකිමින්, දිනපතා උපසම්පදා භාවනාවට කාලය වෙන් කරන්න.
  • දහම් කථාවන්ට ලැබෙන අපර මිහිරි තත්ත්වයට අදිවැසීමක් නොකර ප්‍රඥාව මත බලාපොරොත්තු වන්න.

සැලකිලිමත් විය යුතු දෑ

  • සමාධි අත්දැකීම් ගැන අධික ගෞරවයක් නොගන්න; නිහතමානී පුරුදු සුරකින්න.
  • සමාජ කටයුතු අතරත් සතිපට්ඨාන නිරීක්ෂණය නොවැළැක්වීම.
  • සංයෝජන නසන ක්ෂණය පවා සීමායි; එය උපයෝගී කර භාවිතා කිරීම.

මතක සටහන

චතූර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ගය යනු “නිශ්ශබ්ද උපේක්‍ෂාව මත සත්‍ය 4 සහතික කරගැනීම”යි. මෙය පළමු ලෝකූත්තර පියවර සම්පුර්ණ කරයි.

සාරාංශයෙන් – චතූර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ගය

🌊

නිශ්ශබ්ද සමාධි

උපේක්‍ෂා + ඒකාග්‍රතා පමණක් ඇති සමාධිය මත මග්ගය ක්‍රියාත්මකයි.

🛡️

සංයෝජන 3 නසයි

සක්කාය දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බත පරාමාස නවතී.

🧘

චෛතසික 33

විතර්ක/විචාර/ප්‍රීති/සුඛ නොමැති නිසා වඩාත් නිශ්ශබ්ද සංයුතියක්.

ඊළඟ පියවර

චතූර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති ඵලය (#55) වහාම උපදවයි.

චතූර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ගය – උන්නත උපේක්‍ෂා සමාධිය මත සත්‍ය 4 පළමු වරට අවබෝධ කර, සංසාරයේ දොරටුව සදාකාලිකව වසා දමන ත්‍රිහේතුක ලෝකූත්තර මග්ගයකි.

} චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ග චිත්තය - විස්තර
මුල් පිටුවට

චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ග චිත්තය

විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති සහ සුඛ සියල්ල නෑවී, උපේක්ෂා + ඒකාග්‍රතා පමණක් පවතින නිශ්ශබ්ද සමාධිය මත සෝතාපත්ති මග්ගය සක්‍රීය වන පළමු ලෝකූත්තර සිත

ලෝකූත්තර මග්ග සෝතාපත්ති මග්ග (4 වන ධ්‍යානය) චතුර්ථ ධ්‍යානය චෛතසික 33 ත්‍රිහේතුක
  • සෝතාපත්ති මග්ගය යනු සද්ධර්මයට පළමු වරට මුළුල්ලෙන් බැඳීමයි – සංසාරයට නැවත අතින් යා නොහැකි ලෙස මඟ පෙන්වීම.
  • චතුර්ථ ධ්‍යානයේදී උපේක්ෂා හා ඒකාග්‍රතා පමණක් ඉතිරි වන නිශ්ශබ්ද සමාධිය මත මේ මග්ගය ක්‍රියාත්මක වෙයි.
  • සක්කාය දිට්ඨි • විචිකිච්ඡා • සීලබ්බත පරාමාස යන පළමු සංයෝජන තුන බිඳ හෙළයි.
  • චෛතසික 33ක් (විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති අයින්වී; සුඛ වෙනුවට උපේක්ෂා වේදනා) සමඟ සත්‍ය අවබෝධය උච්චස්ථයට ළඟාවෙයි.

ස්වභාවය: ලෝකූත්තර • මග්ග • ත්‍රිහේතුක

උත්පාදනය: සත්‍ය 4 ඇතුළු ධර්ම විමර්ශනය නිසා අවසන් සංයෝජන 3 බිඳවීම.

ජ්හාන අස්ථාන: චතුර්ථ ධ්‍යානය (උපේක්ෂා + ඒකාග්‍රතා පමණක්)

ඵල: සෝතාපත්ති ඵලය (citta #55) උපදවා ගැනීම.

  • චතුර්ථ ධ්‍යානය: විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ සියල්ල නවතා, උපේක්ෂා + ඒකාග්‍රතා පමණක් ඉතිරිවන උතුම් සමාධි මට්ටම.
  • සෝතාපත්ති: ධම්මපීටිය වෙත වැදීම; සංසාරයේ දොරටුව වැසීම.
  • මග්ග: අට මග්ගංග සම්පූර්ණයෙන් සමඟ ගැලපෙන ක්‍රියාකාරී සිත.
  • ත්‍රිහේතුක: අලෝභ, අදෝස, අමෝහ මූල තුනම එක්ව තිබීම.
  • නිවසෙන් බේරාගැනීම: දිට්ඨි හා සැක බිඳ හෙළා උතුම් ආරක්ෂාව ලබාගැනීම.

උසස් සමාධි තුළ සංඛාර විමර්ශනය කරන විට, මෙම මග්ගය සොයාගැනීම වේ. එය සරලවම – “ධර්මය හරහා ත්‍රිසංයෝජනය බිඳ හෙළීම”.

වර්ගීකරණය

  • සංකේතය: ලෝකූත්තර කුසල සිත.
  • අරමුණ: නිබ්බාන ධාතු (අසංසෘත්ත ආරම්මණ).
  • ජ්හාන අයත්කිරීම: චතුර්ථ ධ්‍යානය – උපේක්ෂා හා ඒකාග්‍රතා පමණක් ඇති නිශ්ශබ්ද සමාධිය.
  • සැලසුම: මග්ග - ඵල මැදිවලින් සංයෝජන ත්‍රිකය බිඳ වැටීම.

අන්තර් සම්බන්ධය

  • පෙර ජ්හාන 3 මග්ගයන් (34–46) මත පදනම බැඳී චිත්ත #54 ලෙස මෙම චතුර්ථ ධ්‍යානයේ මග්ගය උපදවේ.
  • ඊළඟට චිත්ත #55 (චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති ඵලය) වහාම උපදින්නාහ.
  • සමාපත්තියෙන් නිවන අත්දැකීම තවත් නිරවද්‍ය කරයි.

අට මග්ගංග සම්පුර්ණ කිරීම

සම්මා දිට්ඨි සම්මා සංකප්ප සම්මා වාචා සම්මා කම්මන්ත සම්මා ආජීව සම්මා වායාම සම්මා සති සම්මා සමාධි

චතුර්ථ ධ්‍යානයේදී විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ ඇතුළු ජ්හාන අංග සන්සිඳ බැවින්, සෝතාපත්ති මග්ග චිත්තයේ චෛතසික ගණන 33කි.

සබ්බචිත්ත සාධාරණ 7

ඵස්ස සංඥා වේදනා (උපේක්ෂා) චේතනා ඒකාග්‍රතා ජීවිතින්ද්‍රිය මනසිකාර

සෝභන සමාන 19

  • අලෝභ, අදෝස, අමෝහ, සද්ධා, සති, හිරි, ඔත්තප්ප
  • කාය/චිත්ත පසද්ධි, ලහුතා, මුදුතා, කම්මණ්‍යතා, පාගුඤ්ඤතා, උජුකතා
  • මෛත්‍රී, කරුණා, උපේක්ෂා, පඤ්ඤා, විරිය

චතුර්ථ ධ්‍යාන අංග 6

උපේක්ෂා ඒකාග්‍රතා උපේක්ෂා මජ්ඣත්තතා චිත්ත ලහුතා චිත්ත මුදුතා චිත්ත කම්මණ්‍යතා මනෝදෝර්ය පසද්ධි සමාධි ශක්තිය

විතර්ක/විචාර/ප්‍රීති/සුඛ අඩු කළ නිසා උපේක්ෂා සහ ඒකාග්‍රතා පමණක් ඉතිරිවී ගැඹුරු නිශ්ශබ්ද සමාධිය යෙදේ.

ජ්හාන සංයෝගයේ විශේෂාංග

  • උපේක්ෂා මජ්ඣත්තතා ප්‍රීතියට පස්සෙන් මතුවන නිසා, මග්ග සිතේ සමාධිය ඉතා රිඳවුණු බව පෙන්වයි.
  • සම්මා සමාධි + සම්මා සති + සම්මා වායාම එකසাথে ක්‍රියාත්මකයි.
1. භාවනා මධ්‍යස්ථාන භික්ෂුව
පරම ශාන්ත සමාධිය තුළ සත්‍ය 4 විමසා, සක්කාය දිට්ඨිය පළමු වරටම බිඳ හෙළන අවස්ථා. සරල ජීවිතේදී යළි “මම” වාක්‍ය නැතිව පවතී.
2. ගෘහස්ථ භාවනාකරුවාගේ පළමු ආරක්ෂාව
භාවනා මෙනෙහි කිරීමේදී කාමගුණ අපගමනයෙන් පසුව, ශාන්ත සතුටක් මත සීලබ්බත පරාමාසය අත්හැරීම වැඞීවී සිදුවේ.
3. එක්සා අභිධර්මී විද්වතුමා
ධර්ම දහම් නිතර විවරණය කරන විද්වතුමන්ට, සත්‍ය 4 සම්බන්ධ අවබෝධය පළමු වරටම අතිශය නිශ්ඵල බව පෙන්වයි; විචිකිච්ඡා සදාකාලිකව නාස්ති වෙයි.
  • ලෝකූත්තර මග්ග සිතක් වශයෙන්, චිත්ත කාලය තුළම සංයෝජන 3 (සක්කාය දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බත පරාමාස) අනාගතයේ නැවත නොමැතිව නාවා බිඳ දමයි.
  • ඉන්පසු චිත්ත #55 (චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති ඵලය) වහාම උපදිමින් නිවන සුව පළමු වරට අත්දැකීමට ඉඩ සලසයි.
  • චතුර්ථ ධ්‍යානයේ උපේක්ෂා-ඒකාග්‍රතා සමාධිය නිසා, සමාධි-ප්‍රඥා සමානුපාතික භාවය අතිශයින් ස්ථිර වේ.
  • මෙම මග්ගය වතුම සෝතාපත්ති ස්ථානය සම්පූර්ණයෙන්ම විමෝචනයට පත්කරගැනීමට පහසු කරයි.

අන්තර් සම්බන්ධතා

පෙර පියවර: පිරිසිදු ශීලය + සමාධිය සංවර්ධනය.

මෙම පියවර: නිවන දැනගැනීමේ පළමු ස්ථාවර මග්ගය.

ඊළඟ පියවර: ඵල සමාපත්තියෙන් අත්දැකීම් නිර්මාණය.

ඉදිරි සන්ධිය: සකදාගාමී මග්ගයට යාමට පදනම.

භාවනා ක්‍රියාවලිය

  • සීලය හා ආහාර සංවරයෙන් සමාධිය ශක්තිමත් කර, චතුර්ථ ධ්‍යානයට යෙදෙන උපේක්ෂා-සමතුලිත භාවය වර්ධනය කරන්න.
  • විචාර/ප්‍රීති/සුඛ රහිත නිශ්ශබ්ද සමාධිය මත සත්‍ය 4, පටිච්චසමුප්පාදය පරීක්ෂා කරන්න.
  • නිවනට ආරම්භක මග්ගය පෙන්නුම් කරන අවස්ථාවේදීම දෙවෙනි අරුත දැනගන්න.

සැලකිලිමත් විය යුතු දෑ

  • සමාධි අත්දැකීම් සතුටට හෝ මැනවින් මග නොහරින්න.
  • සම්මා චරිත, සම්මා වායාම ඉතා සංවරයෙන් පවත්වා ගැනීම.
  • අන්‍යයන්ට ධර්මය දෙන විට, දිට්ඨි භංගය ස්ථාවරවම පැහැදිලි කිරීම.

මතක සටහන

චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ගය යනු, උපේක්ෂා + ඒකාග්‍රතා මත ත්‍රිසංයෝජනය බිඳ හෙළන පළමු ලෝකූත්තර අවස්ථාවයි. මේ මග පසු පියවර සියල්ලට ද්‍රවණය දෙයි.

සාරාංශයෙන් – චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ග චිත්තය

🌊

උපේක්ෂා සමාධිය

විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ නැති, උපේක්ෂා + ඒකාග්‍රතා පමණක් ඇති සමාධියක මත මග්ගය ක්‍රියාත්මකයි.

🛡️

සංයෝජන බිඳ වැටීම

සක්කාය දිට්ඨි • විචිකිච්ඡා • සීලබ්බත පරාමාස නසයි.

🧘

චෛතසික 33

විතර්ක/විචාර/ප්‍රීති/සුඛ අයින්වී, උපේක්ෂා වේදනා සහිත ත්‍රිහේතුක සංයුතිය.

අතුරුසන්ධිය

චිත්ත #55 (චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති ඵලය) උපදවයි; ඉදිරි මග්ගයන්ට පදනම.

චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සෝතාපත්ති මග්ග චිත්තය – උපේක්ෂාමය නිශ්ශබ්ද සමාධිය මත සත්‍ය අවබෝධය සක්‍රීය කර, සංසාරයේ දොරටුව සදාකාලිකව වැසන පළමු ලෝකූත්තර මග්ගයයි.